برگزيده‌اي از كتاب

ورمي‌كمپوست (طراحي، ساخت و اجرا)

تاليف: دكتر محمد علي عبدلي – محمد رضا روشني

 انتشارات دانشگاه تهران

شماره 2877

1386

1. اين كتاب بيشتر براي شهرداري‌ها و حفظ محيط زيست تهيه شده است و راهكارهاي علمي و عملي براي تبديل پسماند شهري و روس��ايي را مورد بررسي قرارداده است. و تمركز آن بر روي محور پرورش كرم در مديريت مواد زائد(كاربرد كرم هاي خاكي و فنّاوري‌هاي مربوط به آنها در مديريت و كاهش مواد زايد توليد شده) مي‌باشد.
2. در تهيه كمپوست، چيني‌ها از جمله كشورهايي بودند كه در چهار هزار سال قبل، از مواد زايد گياهي و انساني كود مناسبي تهيه كردند و آنرا براي حاصلخيزي خاك مورد استفاده قرار داده‌اند.
3. در يك فرايند مناسب تجزيه به روش هوازي، هيچ‌گونه بوي نامطلوبي ايجاد نمي‌شود. و اگر در اين فرايند بويي استشمام شود، نشان دهنده آن است كه عمل تجزيه به خوبي صورت نگرفته و به جاي آن نوعي از عمليات تجزيه غيرهوازي يا تخمير رخ داده است.
4. جنبه‌هاي بهداشتي استفاده از مواد زايد جامد به منظور تهيه كمپوست: از نظر بهداشتي دو نكته مهم در دفع و استفاده از مواد زايد جامد قابل توجه است. نكته اول مربوط به شيوع بيماري‌هاي حاصل از آن مواد در اثر دفع و استفاده غير بهداشتي آن به وجود مي‌آيد و نكته دوم اصلاح و تبديل مواد زايد به كود است كه افزون بر كنترل اين مواد، منافع اقتصادي قابل توجهي را در بر خواهد داشت. بيماري‌هايي كه بر اثر استفاده غلط و دفع غير بهداشتي زباله و بويژه فضولات انساني در گشتزارها به وجود مي‌آيد، به سه دسته اصلي طبقه‌بندي مي‌شوند:

4-1- بيماري‌هاي باكتريايي: اسهال خوني، حصبه، و تب‌هاي شبه حصبه A و B و C و غيره

4-2- بيماري‌هاي پروتوزوايي: اسهال آميبي، اسهال بالانتيديايي و فلاژله‌اي

4-3- بيماري‌هاي كرمي: آسكاريس، اكسيوريازيس، تريشينازيس، بيلارديازيس و بيماري‌هاي ناشي از كرم قلابدار

اسكات در پژوهش‌هاي خود كه بر روي كود سازي در چين انجام داد مشاهده كرد تمام عوامل بيماري‌زاي ناشي از مدفوع (انسان و حيوان) از بين خواهد رفت. بهترين و موثرترين وسيله كنترل، همان كود سازي در شرايط هوازي است. متاسفانه در كودسازي به روش غيرهوازي، براي نابودي تخم‌هاي آسكاريس مدت شش ماه زمان لازم است و درصد اندكي از انگل‌ها و تخم آنها نيز در اين روش در كود باقي مي‌مانند.

1. قابل توجه است در كود كمپوست قارچ‌هايي رشد مي‌كنند كه با توليد آنتي‌بيوتيكهاي ويژه، موجبات ايمني محصول نهايي كمپوست را تضمين مي‌كنند.
2. به طور كلي در بررسي‌هاي بيولوژيكي كمپوست امكان رخداد سه واقعه مهم وجود دارد:

•  همه انگلها و باكتري‌هاي بيماري‌زا نابود مي‌شوند.
• مواد آنتي‌بيوتيك در محصول نهايي كمپوست باقي مي‌مانند.
• گونه هايي از ميكرب و ساير موجودات زنده در كود كمپوست باقي مي‌مانند كه با ميكربهاي معمولي خاك معارض نيستند.

1. هوموس افزون بر داشتن مواد اصلي غذايي مانند ازت، فسفر و پتاس كه براي خاك ضروري هستند، داراي عناصر جزيي اساسي همچون كبالت، منگنز، مس، نيكل، روي و غيره مي‌باشد كه براي رشد گياه بسيار مناسب‌اند كه كود شيميايي فاقد اين عناصر است.
2. افزون بر كربن، هيدروژن و اكسيژن، مواد ديگري مانند ازت، فسفر، پتاسيم، گوگرد، كلسيم، منيزيم و آهن به مقدار زياد براي تغذيه گياهان ضرورت دارد كه هفت عنصر گفته شده را عناصر عمده مي‌نامند. و نبود آنان سبب پژمردگي و نابودي گياهان خواهد شد.
3. هفت عنصر ديگر مورد نياز، يعني مس، منگنز، روي، سديم، بور، موليبدن و كلر كه به مقدار كمتري براي تغذيه گياهان مورد نياز هستند، عناصر جزيي ناميده مي‌شوند.
4. جدول مقايسه عناصر جزيي در كود حيواني و كود كمپوست بر حسب كيلوگرم در هر ده تن

1. اگر منظور از مصرف كمپوست، جلوگيري از فرسايش خاك باشد، بايد در مقدارهاي بين 300 تا 500 تن در هر هكتار به مصرف برسد. البته امكان مصرف 50 تن در هكتار براي برخي از ��مين‌ها نيز وجود دارد.
2. ويژگي‌هاي كمپوست غني و بهداشتي:

·         مواد ضروري براي رشد گياه( هورمون‌ها، آنتي‌بيوتيكها و عناصر جزيي) در آن به حد كافي وجود داشته باشند.

·         مقدار مواد معدني آن(نيتروژن، فسفر، پتاسيم و غيره) مناسب باشد.

·         مقدار ماده آلي آن( هيومين، سلولز، پروتئين و غيره) مناسب باشد.(20- 15 درصد)

·         مواد مضر، بيماري‌زا و آلوده كننده براي انسان، حيوان و گياه نداشته باشد و براي آب و خاك و هوا آلوده كننده نباشد.

·         درصد ناخالصي‌هاي آن(فلزات، شيشه، پلاستيك و غيره) در حد قابل قبول باشد.

·         مقدار نسبت   آن مناسب(كمتر از 30 ) باشد.

·         مقدار رطوبت آن در حد مناسب باشد(كمپوست بسته‌بندي نشده كمتر از 50 درصد و بسته‌بندي شده كمتر از 20 درصد باشد)

·         رنگ قهوه‌اي تيره مايل به سياه داشته و بوي نامطبوع نداشته باشد.

·         توده زنده و فعال ميكربي باشد.

·         ظرفيت زياد تبادل و جذب آب و بنيان‌هاي شيميايي داشته باشد.

1. معايب كمپوست:

·         تهيه كمپوست به‌طور معمول نياز به سرمايه‌گذاري اوليه زيادي داشته و هزينه‌هاي مكانيزه كردن را در بر دارد.

·         تمام زباله‌هاي شهري قابل تبديل به كمپوست نيستند و حمل و نقل مازاد آنها به محل دفن، هزينه‌هاي ويژه خود را در پي دارد.

·         راكد بودن بازار فروش كمپوست در برخي موارد سبب ايجاد عدم ثبات اقتصادي در اين برنامه ها مي‌شود.

·         اغلب كارخانه‌هاي كمپوست به دليل توليد بوهاي نامطبوع مورد اعتراض مردم قرار مي‌گيرند.

·         در بسياري موارد و بويژه در كشورهاي در حال توسعه، احداث صنايع كمپوست سبب وابستگي به كشورهاي توسعه يافته مي‌شود.

1. كرم‌هاي خاكي كه به لاتين لومبريسيده و به عربي خراطين ناميده مي‌شوند، از دير باز مورد توجه محققان و صاحب‌نظران قرارداشته‌اند و ارسطو براي نخستين بار به نقش كرم‌هاي خاكي در تجزيه و فساد بقاياي گياهي و جانوري و نگهداري ساختمان خاك و تهويه و حاصلخيزي آن توجه بيشتري كرد.
2. ويژگي‌هاي كرم آيزينيا فوتيدا:

·         سرعت رشد(7 ميلي‌گرم به ازاي هر كرم در روز)

·         حداكثر وزن بدن هر كرم(1500 ميلي گرم)

·         سن تقريبي رسيدن به بلوغ(50 روز)

·         شروع پيله‌گذاري(55 روز)

·         تعداد پيله به ازاي هر كرم در روز 35/0

·         ميانگين تعداد نوزاد خروجي از هر پيله 7/2

1. كرم هاي خاكي مرحله مشخص لاروي نداشته‌اند و نوزادان آنها پس از خروج از تخم، رفته رفته بالغ مي‌شوند.
2. در كرم‌هاي خاكي از آنجا كه خون از درون رگها خارج نمي‌شود، به آن دستگاه گردش خون بسته گفته مي‌شود. خون كرم داراي هموگلوبين است كه در پلاسما محلول بوده و به همين دليل خون كرم به رنگ قرمز است، كرم خاكي قلب واقعي ندارد و خون از درون رگ پشتي به سمت جلوي بدن جريان مي‌يابد و در قسمت جلوي بدن، پنج جفت لوله (قلب‌هاي كاذب) رگ پشتي را به رگ شكمي متصل مي‌كنند. اين لوله‌هاي عضلاني گاهي منقبض و منبسط مي‌شوند. خون را به حركت در مي‌آورند.
3. ظرفيت توليد مثلي كرمها در زير آورده شده است:

·     تخم در شرايطي كه محيط مرطوب و درجه حرارت 27- 16 درجه سانتي‌گراد باشد، در عرض 20- 14 روز كامل مي‌شود. و كرم‌هاي كوچك از آن بيرون مي‌آيند.

·         تخم حاصل كه 4-3 ميلي متر طول دارد پيله يا كپسول ناميده مي‌شود.

·         درون هر پيله 15-2 عدد بچه كرم وجود دارد.

·         بچه كرم‌ها از يك انتهاي تخم خارج مي‌شوند.و داراي رنگ شفاف هستند.

·         طول هر بچه 5/0 تا يك اينچ است.

·         هر بچه كرم پس از 90- 30 روز به بلوغ جنسي مي‌رسد.

·     كرم‌هاي بالغ تغذيه‌كننده از لجن فاضلاب و فضولات خانگي به اندازه يك دهم كرم‌هاي بالغ تغذيه‌كننده از فضولات گاوي و اسبي، پيله توليد مي‌كنند.

1. كرم‌هاي خاكي امروزه به سه منظور اصلي و عمده پرورش داده مي‌شوند:

·         اول افزودن آن به صورت كرم زنده فعال به خاك

·     استفاده از كمپوست كرمي توليد شده توسط كرم‌ها به عنوان يكي از غني‌ترين و بهترين كمپوست‌هاي موجود براي اصلاح بافت فيزيكي و غني ساختن خاك

·         استفاده از آن به صورت خشك و منجمد براي تغذيه دام و طيور

1. صنعت پرورش كرم داراي چند محور با ارتباط متقابل با يكديگر است:

·         پرورش كرم در كشاورزي( شامل كاربرد كرم هاي خاكي و محصولات مربوط به آنها در كشاورزي

·         پرورش كرم در مديريت محيط زيست( كاربرد كرم‌ها و محصولات مربوط به آنها در مديريت و حفظ محيط زيست)

·     پرورش كرم در مديريت مواد زائد(كاربرد كرم هاي خاكي و فنّاوري‌هاي مربوط به آنها در مديريت و كاهش مواد زايد توليد شده)

1. تحقيقات كرم شناسي در مديريت مواد زايد در اواخر دهه هفتاد با انجام يك كنفرانس در سيراكوز شهر نيويورك ايالات متحده آمريكا آغاز شد و محققين دانشگاه‌هاي كورنل و سيراكوز نتايج پژوهش‌هايي انجام شده را مطرح و پس از آن با تشكيل كارگاه آموزشي در كالامازو ايالت ميشيگان آمريكا در مورد تثبيت مواد آلي زايد رونق بيشتري گرفت.( ادواردز(Edwards) با ارائه كتابي با عنوان راهنماي توليد كمپوست كرمي در توسعه اين دانش كمك شاياني به عمل آورده است.)
2. كاربرد كرم‌هاي خاكي در مديريت مواد زايد تا حدود زيادي يك فرايند مستقيم و مداوم است( مواد زايد از يك طرف وارد سامانه شده، سپس توسط كرمها تبديل به كود گرديده و از سوي ديگر سامانه، محصولات خارج مي‌گردند.)
3. دو عامل اساسي مانع جلوگيري از توسعه مطلوب و گسترده طرح‌هاي توليد كمپوست كرمي به شرح زير است:

·         ناكام ماندن طرح‌هاي بيع متقابل پرورش كرم بدليل آنكه اين صنعت هنوز سودآوري لازم را ندارد.

·     تغيير يافتن روش‌هاي فراوري، سطوح كنترل كيفيت و فرايند و تغيير مواد غذايي كرم‌ها كه مجموعاَ باعث تغيير كيفيت و نوع عملكرد كمپوست كرمي در بازار فروش مي‌شوند. در اين رابطه دانش و فنّاوري كاملاَ جديدي بر اساس اثرات كاربرد محصولات كمپوست كرمي براي افزايش ميزان توليد محصولات كشاورزي و مراتع ايجاد شده است كه در آنها كرم‌هاي خاكي محل تجمع زيستي فلزات سنگين و مواد سمي بوده و همچنين به عنوان مصرف‌كننده و از بين برنده عوامل بيماري‌زا عمل مي‌كنند. موسسه پرورش كرم استراليا در حال حاضر پيش‌نويس ( بهترين‌ رهنمودهاي عملي توليد كمپوست كرمي ) را در دس�� تهيه دارد و آنرا براي خدمات مشاوره‌اي صنعت پرورش كرم به كار خواهد برد.

1. صنعت پرورش كرم بجاي ماهيت علمي و موضوعي داراي جنبه عملي و كاربردي است و به سه طبقه كلي تقسيم مي‌شود:

·     صنعت اوليه: شامل پرورش كرم، توليد كمپوست كرمي، تثبيت مواد زايد توسط كرم‌ها و نهايتاَ كشاورزي به كمك كرمها مي‌باشد. منظور از پرورش كرم‌ همان توليد كرم به عنوان خوراك دام و طيور، غذاي(پروتئين) كرمي، طعمه زنده(ماهيگيري) و كاربردهاي مختلف كرمها در علم پزشكي است. و توليد كمپوست كرمي شامل كاربرد كرم‌هاي خاكي در توليد كود كرمي به عنوان اصلاح‌كننده خاك و مخلوط‌هاي گلداني است. و تثبيت مواد زايد بوسيله كرم‌ها بر كاربرد در تثبيت و كاهش حجم مواد زايد دفع شده از طريق تبديل آنها به كمپوست تكيه دارد. و كشاورزي به كمك كرم‌ها نيز همان كاربرد كرمها در كشاورزي براي مديريت ميداني مواد زايد كشاورزي، اصلاح و بهبود قابليت توليد محصولات كشاورزي و چراگاهها به كمك كرم‌ها بوده و در باغباني نيز به منظور افزايش رشد و تكثير گياهان كاربرد دارد.

·     صنعت دوم: اين صنعت در برگيرنده صنايع ساخت و فراوري مانند ساخت تجهيزات توليد كمپوست كرمي و برداشت محصولات توليد شده، آميختن، فراوري و بسته‌بندي كود و افزودن مكمل‌هي غذايي پروتئيني به آن(فراوري غذاهاي كرمي) است.

·     صنعت سوم: اين صنعت شامل بررسي‌هاي كرم شناسي، خدمات جانبي مرتبط با مديريت مواد زايد ( خدمات مشاوره‌اي و قراردادي به منظور هدايت و انجام بازرسي‌هاي لازم، تنظيم و راه‌اندازي و بهره‌برداري تاسيسات و مشاغل مرتبط با توليد كمپوست كرمي و پرورش كرم) و در نهايت عمده فروشي، خرده فروشي و به طور كلي ترويج، توزيع و فروش محصولات مربوط به پرورش كرم است.

1. مقياس‌هاي مختلف پرورش كرم و توليد كمپوست كرمي:

·         مقياس كوچك(خانگي)

·         مقياس متوسط( خانگي يا تجاري)

·         مقياس بزرگ( تجاري يا صنعتي)

براي طبقه‌بندي فوق دو نوع معيار متمايز وجود دارد، مقياس كميت و مقياس اندازه واحد توليد كمپوست كرمي كه بايد به هر دو توجه كرد:

نرخ فراوري مواد آلي مختلف مطابق با نوع ماده زايد، گونه‌هاي كرم مورد استفاده و عمليات مديريتي انجام شده، متغير خواهد بود و در ثاني به طور معمول به هنگام پژوهش‌هاي واحدهاي پرورش كرم، به صورت مرحله‌اي طراحي مي‌شوند. براي مثال هر واحد بزرگ مي‌تواند با تعداد زيادي مقياس متوسط راه‌اندازي شود.

1. مايعات كرمي(چايي كرم): اين مايعات محصولات جانبي فرايند توليد كمپوست كرمي به شمار مي‌روند. به طور كلي دو نوع مايع كرمي وجود دارد. نوع اول مايع مدفوع كرمها بوده كه از تجزيه مواد آلي ايجاد شده و يا حاصل رطوبت اضافي بستر كرم‌هاست كه از درون توده كمپوست به صورت شيرابه تراوش مي‌كند. نوع دوم نيز مدفوع مايع شده كرم‌ها بوده است كه بر اثر ريختن مدفوع جامد كرم درون آب و سپس هوادهي، هم زدن، ته نشين و صاف كردن مايع خاصل براي جداسازي ناخالصي‌هاي و مواد جامد آن توليد مي‌شود. تعيين كيفيت مايعات كرمي يا چايي كرم با استفاده از يك روش غير دقيق علمي صورت مي‌پذيرد. اين چاي براي پرورش گياه در سامانه‌هاي كشت آبي(هيدروپونيك)، آبياري گلدانها و آبياري تحت فشار باغ‌ها، قابل استفاده است. (ضرورت تدوين و تصويب استاندارد)
2. ورمي‌كمپوست يا مدفوع كرم‌ها همان مواد دفعي كرم‌ها در خالص‌ترين حالت آن است، در حالي كه كمپوست كرمي مخلوطي از مواد دفعي كرم‌ها و مواد آلي فراوري نشده است.
3. مقدار مصرف كمپوست كرمي در كشاورزي‌هاي متداول حدود سه تا پنج تن در هر هكتار، حدود 20- 5 درصد وزن خاك گلدان در گياهان گلداني و حدود دو تا پنج كيلوگرم براي هر درخت در باغ‌هاي ميوه است.
4. عمل توليد كمپوست كرمي را مي‌توان بر حسب مواد موجود، در هر مكاني انجام داد كشاورز مي‌تواند از مواد زايد كشاورزي، فروشنده سبزيجات از سبزيجات فاسد شده، دامدار از كود حيواني و خانم‌هاي خانه‌دار و رستوران‌ها  از مواد زايد آشپزخانه براي توليد كمپوست كرمي استفاده كنند.  بنابراين توليد كمپوست توسط كرم‌هاي خاكي، در مناطقي كه مقدار زيادي زباله جامد وجود دارد. نوعي مديريت تبديل اين نوع زباله‌ها به شمار مي‌رود.
5. مزيت بزرگ اين كار، قابليت اجرا در محيط‌هاي روباز و سربسته است و بنابراين امكان تهيه در تمامي طول سال را دارد.
6. جدول مقايسه خصوصيات شيميايي كمپوست باغي و ‌كمپوست كرمي

توضيح: نيتروژن نيتراتي شكلي از نيتروژن كه بلافاصله توسط ريشه گياه قابل جذب است.

1. جدول مقايسه خصوصيات شيميايي كود دامي پوسيده و ‌كمپوست دامي

1. جمعيت‌هاي ميكربي: بخش دهاني كرم خاكي قادر به جويدن و تكه تكه كردن مواد غذايي نيست و براي تجزيه مواد آلي، به ميكروارگانيسم‌هايي مانند باكتري‌ها، جلبك‌ها، نماتدها، پروتوزوآها، روتيفرها، و آكتينوميست‌ها وابسته‌اند تا قادر به بلعيدن مواد نرم شده توسط اين ميكروارگانيسم‌ها باشند.
2. كرم‌هاي خاكي داراي يك سنگدان آسياب كننده هستند كه مواد آلي را تكه تكه مي‌كند. كرم‌ها ميكروارگانيسم‌ها را همراه مواد غذايي مي‌بلعند و به آنها به عنوان يك منبع عمده مواد مغذي وابسته‌اند. از طرف ديگر، روده كرم خاكي نيز بزاق و آنزيم‌هايي را ترشح كرده كه به صورت گزينشي گونه‌هاي خاصي از ميكرب‌ها را تحريك مي‌كند. كرم‌هاي خاكي سبب تشديد فعاليت‌هاي ميكربي در مواد زايد شده و بنابراين مواد دفعي و مدفوع كرم‌ها به مقدار بيشتري خرد و كوچك‌تر شده و از نظر ميكربي فعال‌تر از مواد غذايي مصرف شده توسط انها مي‌شود. كرم هاي خاكي به طور موثري سبب آغشته شدن خاك با مواد آلي زايد آسياب شده و ميكروارگانيسم‌هاي مفيدي مي‌شود كه نرخ مصرف مواد غذايي را افزايش مي‌دهد و از اين‌رو، ميكروارگانيسم‌هاي بيشتري توسط كرم‌ها بلعيده مي‌شوند. كرم هاي خاكي سبب از بين رفتن مقدار زيادي ميكروارگانيسم‌هاي بي‌هوازي به صورت گزينشي مي‌شوند. نابودي ميكرب‌هاي بي‌هوازي حاصل از رقابت ميكرب‌هاي روده‌اي كرم خاكي بوده و تاثير كرم‌هاي خاكي در اين زمينه آن است كه آنها از راه هوادهي مواد غذايي و تسريع در خشك شدن آنها موجب بهتر شدن شرايط براي فعاليت بيشتر ميكرب‌هاي هوازي و برعكس نامطلوب شدن براي ميكرب‌هاي بي‌هوازي مي‌شوند.
3. دلايل زيادي در دست است كه نشان مي‌دهد عوامل ميكربي بيماري‌زا براي انسان توسط كرم‌هاي خاكي به صورت گزينشي حذف مي‌شوند. و عوامل بيماري‌زا همچون گونه‌هاي سالمونلا و اشريشياكلي در كمپوست كرمي قادر به ادامه حيات نيستند. دومينگوئز در سال 1997 دريافت كه با گذشت 60 روز از آغاز فرايند توليد كمپوست كرمي در يك نمونه ويژه، تعداد كلي فرم‌هاي مدفوعي از MPN 39000 در هر گرم به صفر MPN در هر گرم تقليل يافته بود.
4.  مهمترين ويژگي‌هاي كمپوست كرمي در مقايسه با كمپوست معمولي و ساير مواد كودي:   

36-1- كمپوست كرمي در اصلاح بافت فيزيكي خاك، نقش به سزايي دارد و موجب سبك شدن آن مي‌شود. بنابراين ضريب حفظ رطوبت در خاك افزايش مي‌يابد و آب به مقدار بيشتري در بافت خاك نگهداري مي‌شود. در اين حالت كمپوست كرمي موجب رها شدن تدريجي آب از خاك شده است و از تبخير سطحي و يا نفوذ سريع آب به داخل عمق خاك(عمق دور از دسترس گياه) جلوگيري مي‌كند.

36-2- كمپوست كرمي به حل شدن مواد مغذي خاك كمك مي‌كند.

36-3- كمپوست كرمي در ايجاد تعادل نسبت مواد معدني به مواد مغذي در خاك نقش مهمي دارد و با داشتن تركيباتي چون نيتروژن، پتاسيم، كلسيم، منيزيم و غيره يك كود بسيار غني به شمار مي‌رود.

36-4- در تركيب شيميايي كمپوست كرمي مقدار قابل توجهي چربي يافت مي‌شود كه آن را تبديل به يك كود كامل مي‌كند،  به همين دليل در غني سازي گياه از نظر مواد غذايي و همچنين احتياجات متابوليكي آن، بسيار موثر است. به طور معمول، اين مواد در ساير كودهاي استاندارد تجاري يافت نمي‌شوند.  

36-5- بر اساس بررسي‌هاي دانشمندان ژاپني كه در سال 1978 منتشر شده است، زماني كه كمپوست كرمي با ساير كودها مخلوط شده و در زمين بكار رود، حلاليت مواد مغذي كود به تاخير مي‌افتد و مدت زمان پايداري آن افزايش مي‌يابد. در اين حالت، كمپوست كرمي با رها كردن تدريجي مواد مغذي خود در خاك در تداوم طولاني مدت فعاليت كود، سهم به سزايي دارد. همين ويژگي موجب مي‌شود كه در طول دوران كاشت و داشت گياه، هيچ‌گونه نيازي به افزودن مجدد كمپوست كرمي به خاك نبوده و در اين دوره فقط يك بار استفاده از كود در زمين كافي خواهد بود. اگر كمپوست كرمي با كودهاي ديگر مخلوط شود. خواص فيزيكي و شيميايي خاك همزمان با هم بهبود مي‌يابد، بنابراين اين تركيب در تشديد اثرهاي مطلوب و عملكرد كود تاثير مي‌گذارد.

36-6- كمپوست كرمي يك كود صد در صد آلي است كه به صورت مستقيم جذب ريشه گياهان مي‌شود. اين نوع كمپوست، غني‌ترين محيط براي حيات موجودات ذره‌بيني خاك بوده، ولي باوجود اين، بدون بو و عاري از آلودگي است.

36-7- ارزشمندترين ويژگي كمپوست كرمي در عملكرد آنزيم‌ها، ميكروارگانيسم‌ها و هورمون‌هاي مختلف موجود در آن است. كمپوست كرمي داراي آنزيم‌هايي نظير پروتئاز، آميلاز، ليپاز، سلولاز و كتيناز است كه در تجزيه مواد آلي خاك و در نتيجه در دسترس قراردادن مواد مغذي مورد لزوم گياهان نقش موثري دارد. ويژگي ياد شده  موجب مي‌شود تا كمپوست كرمي به عنوان بهترين و اساسي ترين كود براي احياي زمين‌هاي باير غيرقابل كشت به شمار مي‌رود.

36-8- كمپوست كرمي محصولي، با ارزش براي كشت انواع محصولات به شمار مي‌آيد و در درجه اول براي پرورش گل و گياهان زينتي و در كشتزارها براي اصلاح نژاد گياهان مورد توجه قرار گرفته است. از آنجا كه نقش اساسي اين نوع كمپوست تحريك و تسريع رشد گياهان بوده، بهترين تاثير آن در رنگ‌آميزي گل و بزرگ‌تر كردن آن است.

36-9- به‌نظر مي‌رسد كه كمپوست كرمي در تغليظ عطر و اسانس گياهان و گل‌هاي معطر تاثير داشته باشد.

36-10- ساير موارد استفاده از اين محصول شامل كاربرد آن در كرت‌هاي بزرگ پرورش گل، كشتزارهاي انگور، محصولات و ميوه‌هاي نوبر و زودرس، بيشه‌زاران و جنگل‌هاي طبيعي و مصنوعي( توليد چوب)، باغ‌هاي گردو، مركبات و زيتون است.

36-11- كمپوست كرمي، سرشار از عناصر پرمصرف و كم مصرف و به شكل قابل استفاده براي گياه است. براساس گزارش‌هاي موجود، فضولات كرم‌هاي خاكي از نظر عوامل شيميايي داراي مقادير زيادي مواد آلي و عناصر قليايي قابل تبادل، شامل سذيم، پتاسيم، كلسيم، منيزيم، فسفر و منگنز قابل استفاده براي گياه نسبت به خاك اطراف است.

36-12- مواد تحريك‌كننده رشد گياه نظر اكسين و سيتوكسين در كمپوست كرمي وجود دارد.

36-13- كمپوست كرمي مقدار محسوسي آهن و مس در تركيبات خود به اشكال شيميايي و هندسي معين دارد كه در اسيد هيوميك و منابع ديگر خاك، همانند آنها يافت مي‌شود.

36-14- اسدهاي هيوميك و برخي از فلزات سنگين در كمپوست كرمي وجود دارد. در طيف‌سنجي با امواج ماوراي بنفش و تجزيه شيميايي توده به وسيله حرارت، مشخص شده است كه اسيدهاي هيوميك كمپوست كرمي شبيه به نوعي ليگنين گياهي هستند.

36-15- كمپوست كرمي اثر محركي بر روي حداكثر رشد گليسين(سويا) با افزايش در طول ريشه، تعداد ريشه افقي، جوانه زدن طولي و طول قسمت ميان دو گره نشاي آن و ساير گياهان دارد.

36-16- فلزات، در مدفوع كرم‌ها(كمپوست كرمي) همراه با افزايش تدريجي غلظت آنها(البته به استثناي كروم و زيركونيوم) ظاهر مي‌شوند. افزودن زغال سنگ نارس و ماسه به كمپوست كرمي موجب كاهش غلظت فلزات 76 تا 94 درصد مي‌شود.

36-17- كرم‌هاي خاكي با توليد كمپوست كرمي سبب كاهش نسبت   به 20 يا كمتر مي‌شوند.

36-18- استفاده از فرايند كمپوست كرمي افزون بر تثبيت مواد زايد جامد، فضولات حيواني و لجن فاضلاب، نتايج مفيد ديگري نظير جداسازي مواد زايد غيرآلي، نداشتن شيرابه، نداشتن بوي زباله و كاهش حجم آن تا حدود 80 درصد را نيز به دنبال دارد.

36-19- هنگامي كه مدفوع كرم‌هاي خاكي با خاك بدون كرم مقايسه شود. نتايج جالب توجه زير به‌دست مي‌آيد:

36-19-1- فسفر قابل دسترس مدفوع كرم خاكي هفت برابر بيشتر است.

36-19-2- نيتروژن قابل دسترس مدفوع كرم خاكي شش برابر بيشتر است.

36-19-3- منيزيم قابل دسترس مدفوع كرم خاكي سه برابر بيشتر است.

36-19-4- كربن قابل دسترس مدفوع كرم خاكي دو برابر بيشتر است.

36-19-5- كلسيم قابل دسترس مدفوع كرم خاكي 5/1 برابر بيشتر است.

1. با افزايش پوسته تخم‌مرغ خرد شده به فضولات دامي ميزان PH افزايش، همچنين كلسيم لازم براي تشكيل پيله تامين و در نتيجه توليد كرم نيز افزايش يافت.
2.  از جمله محصولات با ارزشي كه از كرم‌هاي خاكي به‌دست مي‌آيد، پنج آنزيم آميناز، فلولاز، فتيلاز، فيتاز و ورماز است كه از عصاره خالص كرم‌هاي خاكي، جداسازي مي‌شود. تركيبي از اين آنزيم‌ها به عنوان مواد اوليه حاصل از تجزيه مواد شوينده (پاك كننده) در طبيعت يافت مي‌شود.
3. سامانه‌هاي ويندرو(WINDROW): اين سامانه‌ها روش تجاري توليد كمپوست كرمي هستند و نياز اندكي به فنّاوري دارند. در اين روش، مواد آلي زايد در رديف‌هاي طولاني با ارتفاع حداكثر 45 سانتي‌متر و با عرض خداكثر 5/2 متر روي زمين ريخته مي‌شود. طول مهم نيست. روي سطح خاك سبب نامرغوب شدن محصول توليدي بدليل تبخير و تراوش شيرابه خارج شده مي‌شود. از معايب اين سامانه، نياز به سطح زمين زياد و تعداد كارگر زياد براي برداشت محصول و جداساري كرمها و طولاني بودن نسبي زمان فراوري مواد آلي (حدود 18-6 ماه) است. سامانه‌هاي ويندرو به‌صورت روباز و روبسته كاربرد زيادي دارند. موسسه بازيافت در وستلي كاليفرنيا در آمريكا با 300 تن كرم در سال، حدود 75000 تن مواد كودي را در 700 هكتار از مساحت 3200 هكتاري اين موسسه فراوري مي‌كند. توليد موسسه حدود 100تن  كمپوست كرمي در هفته است. موسسه مذكور در سال 1998 كار فروش كرم در سراسر آمريكا و از سال 1999 به بازارهاي جهاني توسعه داده است. از سال 1994 موسسه كرم كرو در كلبورن تگزاس به روش فوق در مساحت حدود ده هكتار در حدود 12 تن فضولات مرغداري را در تابستان كرم با آبياري روزانه دو بار و هر بار به مدت 15 دقيقه مرطوب نگه داشت. در فصل زمستان هم از آبياري براي يخ بستن لايه فوقاني به عنوان عايق حرارتي استفاده كرد. و هر هفته ده تن كمپوست كرمي برداشت كرد. در حال حاضر سامانه‌هاي ويندرو در كشور استراليا نيز به عنوان روش اصلي و غالب توليد كمپوست كرمي به شمار مي‌رود.
4. سامانه هاي منقطع ( بسترها و جعبه‌ها): اين سامانه‌ها داراي عموميت نسبي و كاربرد گسترده در صنعت پرئرش كرم بوده و براي مقياس‌هاي كوچكتوليد كمپوست كرمي داراي طرح ساده‌اي هستند.
5. سامانه‌هاي با جريان پيوسته(راكتورها): فعاليت كرمهاي خاكي به طور معمول در 10 تا 15 سانتي‌متري سطح فوقاني بستر داراي مواد غذايي كرمها صورت مي‌گيرد. راكتورهاي جريان پيوسته در بين سامانه هاي توليد كمپوست كرمي  بيشترين  فنّاوري را دارند. ادواردز مدعي است فراوري مواد زايد به ضخامت 900 ميلي‌متر در مدت كمتر از 30 روز معادل با نرخ بارگذاري 30 ميلي‌متر در روز طي دو تا سه سال هزينه سرمايه‌گذاري را بازگشت مي‌دهد.
6. راكتور OSCR : در آمريكا به صورت گسترده بهره برداري مي‌شود.
7. راكتور WORM WIGWAM: كوچكترين راكتور جريان پيئسته توسط شركت E.P.M در كوتيج گروو ايالت اورگون آمريكا در مدارس، دانشگاه‌ها، ساختمانهاي اداري، مراكز نظامي، موسسات تاديبي و بيمارستانهاي سراسر شمال آمريكا مورد استفاده قرار مي‌گيرد. اين سامانه از يك محفظه از جنس پلاستيك بازيافتي به ارتفاع 90 سانتي‌متر و يك درپوش درست شده است. درون محفظه، يك شبكه سيمي از جنس فولاد گالوانيزه به صورت افقي در ارتفاع 40 سانتي‌متري بالاتر از كف محفظه قرار دارد. يك دسته محور كه به صورت دستي به حركت در مي‌آيد به يك ميله درون راكتور متصل بوده و درست بالاي شبكه سيمي به تراشيدن كود و ريزش آن به درون شبكه سيمي زيرين راكتور و ذخيره آن مي شود. اين سامانه از 16 تا 18 كيلوگرم معادل 35 تا 40 هزار عدد كرم استفاده مي‌كند و بسته به نوع مواد قادر به فراوري ساليانه 1600 كيلوگرم مواد زايد آلي است.
8. سامانه‌هاي گوه‌اي توليد كمپوست كرمي: اين سامانه همان سامانه اصلاح شده ويندرو است كه برداشت كمپوست توليد شده را بسيار ساده‌تر مي‌كند و نيازي به جداسازي مكانيكي يا دستي كرم‌ها نيست. از روش خوراك دهي افقي استفاده شده است و مواد غذايي تازه  با يك زاويه 45 درجه نسبت به افق در طرفين بستر به صورت لايه‌اي يكنواخت و منظم ريخته مي‌شود.
9. سامانه‌هاي سيني و طبقه‌اي: سامانه مذكور شامل ظرفهاي مختلف به شكل سيني هر سيني به عمق 15 سانتي متر و سه عدد سيني كه بر روي هم قرار داده مي‌شود.
10. سامانه‌هاي فنّاوري محيطي پرورش كرم: يك روش اكو سامانه‌اي يكپارچه براي تصفيه مواد زايد آلي است.
11. عوامل كليدي موثر بر توليد كمپوست كرمي: شامل مديريت و نگهداري سامانه‌هاي توليد، شرايط محيطي، نوع مواد غذايي، نرخ بارگذاري، ظرفيت حمل و ظرفيت فراوري و برخي عوامل ديگر همچون عمق بستر، ورودي‌ها و خروجي‌هاي سامانه، تثبيت مدفوع كرمها و قابليت انتقال اطلاعات به دست آمده از يك مقياس توليد به مقاياس ديگر
12. مديريت و نگهداري سامانه‌هاي توليد: مديريت و نگهداري سامانه‌هاي توليد از اهميت حياتي برخوردار است و عدم توانايي و ناكارآمدي سامانه‌ها اغلب در اثر سوء مديريت و نگهداري نامناسب آنهاست. حلاجي كردن بستر، فرايندي است كه در آن مواد متشكله بستر بدون زير و رو و يا مدفون شدن مواد غذايي، از يكديگر باز شده و هوادهي مي‌شوند. اين روش با وجود آنكه به هوادهي بستر و حداكثر مقدار نفوذ اكسيژن در آن كمك مي‌كند، به ندرت در مديريت واحدهاي توليد مد نظر قرار مي‌گيرد. حداكثر عمق نبايد بيشتر از 45 سانتي‌متر باشد. آماده سازي مواد غذايي همچون مخلوط كردن و يا پيش‌فراوري و پيش تصفيه مواد غذايي تاثير نامطلوب دارد. آموزش نيز يكي از عوامل ديگر است. آموزش نيز يكي از عوامل بسيار مهم در مديريت و نگهداري سامانه‌هاي ميداني است و منابع آموزشي در اين رشته بسيار اندك است.
13. شرايط محيطي: درجه حرارت و رطوبت

49-1- منظور از دما همان دماي مواد غذايي كرم‌هاست كه با درجه حرارت هواي آزاد ارتباط مستقيم ندارد. دماي 18 تا 25 درجه مناسب است.

49-2- نسبت سطح به حجم توده كمپوست كرمي نيز نقش مهمي در دما  دارد، در نتيجه، داشتن سطح بزركتر و در پي آن نسبت سطح به حجم بيشتر، يكي از مزاياي سامانه‌هاي جريان پيوسته و سيني است كه موجب خروج گرماي اضافي از توده مي‌شود.

49-3- رطوبت:  90-75 درصد وزن بدن كرم‌هاي خاكي را آب تشكيل مي‌دهد. رطوبت اضافي سبب شرايط بي‌هوازي درون توده مي‌شود و رطوبت خيلي كم نيز بي‌آب شدن مواد غذايي كرم‌ها را به دنبال دارد. رطوبت 90 – 80 مناسب است و بهترين رطوبت 85 درصد است.

49-3- هوادهي و ساختار توده: كرمها اكسيژن را از راه پوست خود جذب كرده و عمق بستر بيش از 45 سانتي‌متر، سبب متراكم شدن مواد غذايي درون بستر، ايجاد محيط كم اكسيژن و زايل شدن فعاليت كرمها مي‌شود. و در حداكثر عمق 45 سانتي‌متري هم بايد روش حلاجي بستر به منظور هوادهي آن استفاده شود.

49-4- نمك و آمونياك در مواد غذايي كرمها نبايد از 5/0 ميلي‌گرم در هر گرم مواد غذايي بيشتر شود. پيش‌تصفيه شامل شست‌وشوي مواد غذايي با آب براي خارج كردن نمك از آنها و پيش‌فراوري نيز شامل تجزيه مقدماتي مواد غذايي به روش كمپوست معمولي گرمادوست و يا اختلاط مواد غذايي با ساير مواد غذايي مكمل است.

49-5- كرمها در مقابل غلظت يون هيدروژن (PH) حساس هستند. در PH بين 4 تا 7 زندگي مي‌كنند.

49-6- بو، شاخصي است كه نشان دهنده خروج سامانه توليد از حالت توازن است و به عنوان علامت رخداد شرايط بي‌هوازي در توده كمپوست در نظر گرفته مي‌شود. كرمها ظرف مدت 24 تا 48 ساعت قادر به زدايش بوي نامطلوب حاصل از تجزيه مواد زائد به‌طور گزينشي هستند.

1. نوع مواد غذايي:

50-1- ارجح بودن مواد غذايي

50-2- نوع و يا مخلوط مواد غذايي:

50-3- كميت (مقدار)غذا

50-4- اندازه ذرات مواد غذايي كرمها: فرايند شامل خرد كردن، خيساندن و يا مخلوط كردن مواد

50-5- پيش‌تصفيه و پيش‌فراوري مواد غذايي كرمها: پيش‌تصفيه يك روش مكمل قبل از پيش‌فراوري است كه شامل هضم مقدماتي هوازي يا غير هوازي مواد زايد و يا شست و شوي آنها با آب است.

50-6- نسبت كربن به نيتروژن(C/N) مواد غذايي كرمها: به ازاي هر 20 تا 25 واحد كربن يك واحد نيتروژن بر اساس وزن خشك وجود داشته باشد، عوامل حجيم كننده مانند كاغذ و مقوا، متداولترين مواد بستري است.

50-7- مواد اصلاح كننده معدني در توليد كمپوست كرمي: براي تنظيم PH قبل از شروع تغذيه كرمها به مواد غذايي افزوده مي‌شوند. مانند آهك، دولوميت، پودر سنگ آهك و پوست تخم‌مرغ خرد شده براي بسترهاي كوچك و براي كاهش PH هم با افزايش مواد اسيدي (پوست مركبات) به توده اقدام مي‌شود. زئوليتها نيز از جمله مواد معدني به منظور جلوگيري از توليد بو در توده به كار مي‌رود.

1. نرخ بارگذاري: وزن ناخالص ماده غذايي بر حسب كيلوگرم تعريف مي‌شود كه مي‌توان آن را به واحد سطح(مترمربع) توده كمپوست وارد و در عين حال شرايط هوازي و مقدار مطلوب و معتدل دما (30-15 درجه سانتي‌گراد) را در آن حفظ كرد. بنابراين معادل ضخامت ماده غذايي (ميلي‌متر) در واحد سطح (مترمربع) تغذيه كرم را نرخ بارگذاري مي‌نامند.

51-1- بيشتر بودن نرخ بارگذاري موجب افزايش گرما شده  و سبب تلف شدن كرمها مي‌شود. ورود اكسيژن را مانع مي‌شود.

51-2- انواع روش‌هاي بارگذاري:

51-2-1- خوراك دهي افقي(گوه‌اي): در سامانه‌هاي گوه‌اي و ويندرو، مواد در طرفين توده با زاويه 45 درجه و در يك لايه يكنواخت ريخته مي‌شود.

51-2-2- خوراك دهي عمودي: مواد به صورت لايه نازكي به ضخامت 10 سانتي‌متر بر روي كل سطح بستر ريخته مي‌شود و روي آن پوشيده مي‌شود.

51-2-3- خوراك دهي پاكتي(نقطه‌اي): درون بخش‌هاي مختلف بستر دفن مي‌شود.

51-2-4- خوراك دهي شياري(نقبي): در اين روش، مواد غذايي درون كانال‌هايي كه به صورت عرضي زير بستر حفر شده‌اند، تخليه و با مواد بستر پوشش داده مي‌شود.

1. ظرفيت حمل(ظرفيت پذيرش جمعيت كرمها): به شرايط مختلف بستگي دارد ولي بر اساس يك قانون تجربي معادل پنج كيلوگرم ماده غذايي به ازاي ده كيلوگرم جرم زنده كرم در هر مترمربع از سطح بستر است.

52-1- نوع و مخلوط گونه‌هاي كرم خاكي: از اختلاط نوع كرمها خودداري گردد.

52-2- تعداد، سن و بلوغ كرمها: بلوغ هر كرم از حالت پيش‌زايا به حالت زايا سبب كاهش مصرف غذا توسط هر كرم و افزايش فعاليت‌هاي توليد مثل در آن خواهد شد.

52-3- سرعت افزايش تعداد كرمها: تغذيه منظم كرمها سبب رشد و توليد مثل سريع آنها شده و تغذيه متناوب و پراكنده يا قطع تغذيه آنها كاهش باروري در پي خواهد داشت.

1. ظرفيت فراوري: به‌صورت حداكثر وزن ناخالص يك ماده غذايي برحسب كيلوگرم تعريف مي‌شود كه مي‌توان آن را در هر مترمربع از مساحت سطح تغذيه كرمها در توده كمپوست در واحد زمان(روز) در شرايط محيطي كنترل شده به كار برد.
2. ساير متغيرهاي موثر بر توليد كمپوست كرمي:

54-1- مترمربع مساحت سطح تغذيه: تعريف ظرفيت حمل و فراوري با استفاده از واحد حجمي(مترمكعب حجم توده) در سامانه‌هاي توليد مناسب نيست. بلكه بر اساس واحد سطح (مترمربع) بهتر است چون كرمها به‌طور يكنواخت در كل توده بستر توزيع نشده‌اند و در ده سانتي‌متر فوقاني جاي مي‌گيرند، زيرا هميشه داراي مواد غذايي تازه است.

54-2- عمق بستر: سه عامل مهم در عمق بستر مباحث فني و طراحي – مسائل مديريتي – گونه كرم است.

54-3- ورودي‌هاي سامانه: در ��سترس بودن مواد زايد غذايي و نوع توليد آنها بستگي دارد.

54-4- خروجي‌هاي سامانه: شامل محصولات پرورش كرم(كرم، پيله كرمريا، مدفوع كرمي و مايعات كرمي) و همچنين بحث آموزش و الگوبرداري است. به عنوان يك درس آموزشي و به صورت نصب واحدهاي توليد در حياط مدارس و حتي داخل كلاس‌ها انجام شده است.

54-5- تثبيت: مدفوع كرمي توليد شده داراي ساختار خوبي بوده و تا حدودي تثبيت شده و پايدار است ولي بدليل تجزيه توسط ميكروارگانيسم‌ها، توصيه مي‌شود پس از برداشت، براي اطمينان از تكميل فرايند تثبيت، به مدت زمان كوتاهي براي عمل‌آوري نياز است.

54-5- قابليت انتقال: در واقع همان ضريب مقياس است، منظور امكان استفاده از نتايج به دست آمده از واحدهاي مقياس كوچك به متوسط و از متوسط به بزرگ است.

1. موارد موثر بر مديريت و بهره‌برداري يك واحد مقياس متوسط كمپوست كرمي: در سطح جهان از مقياس متوسط بيشتر استفاده مي‌شود.

55-1- اهداف نهايي: براي توليد كمپوست كرمي از مواد زايد، دو هدف اصلي مطرح مي‌شود و براي هر هدفي نيز تمهيدات و فنّاوري‌هاي لازم، ضرورت دارد.

هدف اول: اجتناب از هزينه‌هاي دفن بهداشتي مواد زايد است.

هدف دوم: توليد محصولات باغباني به منظور فروش آنهاست.

1. روش‌هاي برداشت و جمع‌آوري كمپوست:

56-1- ريختن مواد غذايي تازه در كنار بستر كرمها: اين روش بدليل نيار به زمين به مقدار زياد در صورتي با صرفه است كه با قيمت ارزان زمين در دسترس باشد. بازده جداسازي كرمها در اين روش بسيار زياد بوده و درصد اتلاف كرمها در حين برداشت محصول بسيار كم است.

56-2- جداسازي كمپوست و كرمها به صورت دستي: احتمال از بين رفت كرمها در اين روش زياد است.

56-3- جداسازي كمپوست و كرمها با استفاده از الك:

56-4- استفاده از تابش مستقيم خورشيد:

56-5- استفاده از روش جريان پيوسته(راكتورها): كارايي اين روش در برداشت محصول و نيز كارايي توليد در اين روش بيشتر است.

1. ارزيابي استفاده از فنّاوري‌هاي مختلف توليد كمپوست كرمي و برداشت محصول در كشور ايران: بررسي اقتصادي و محيط زيستي مولف بسيار قابل تامل است و بهره‌برداري براي مسئولين كشور بالاخص نمايندگان مجلس، وزارت كشور، اعضاي شوراي شهرها، شهرداران و استانداران و غيره توصيه اكيد مي‌گردد.

57-1- اولين مشخصه بارز مديريت مواد زايد جامد در كشور ايران، ضعف زياد در مديريت بهره‌برداري و نگهداري است. در نتيجه مناسب‌ترين روش و فنّاوري از نظر بهره‌برداري و نگهداري، بسيار ساده و پيش پا افتاده و ضمن حداقل استفاده از دستگاه‌ها و تجهيزات پيچيده خودكار، متكي به نيروي انساني ساده و ارزان قيمت و مهمتر از آن به كنترل و مراقبت پيوسته نياز نداشته باشند. مشخصه ديگر تاسيسات بازيافت در ايران در محل‌هايي احداث مي‌شود كه جزو مناطق پست و نامرغوب است و كمترين تمركز جمعيتي در اطراف آنها وجود دارد. به معني ساده‌تر اراضي انتخابي براي اين منظور در محل‌هايي است كه زمين به مقدار كافي و با قيمت كم در آنها وجود دارد. از آنجا كه فنّاوري‌هاي توليد كمپوست كرمي متكي به نيروي انساني برخلاف تاسيسات پيچيده و خودكار اغلب به زمين بيشتري نياز دارند، بنابراين در اين مورد نيز مشكل خاصي وجود نخواهد داشت. مولف بر اساس بررسي‌هاي انجام يافته دو سامانه ويندرو و گوه‌اي را توصيه مي‌كند.

57-2- در نهايت بهترين روش توليد در شرايط كشور ايران همان روش ويندرو اصلاح شده يا سامانه گوه‌اي است. زيرا:

57-2-1- مديريت و بهره‌برداري آن بدليل عدم نياز به فنّاوري و تجهيزات پيشرفته، بسيار ساده است.

57-2-2- اتكاي آن در توليد كمپوست كرمي يشتر به نيروي انساني ارزان‌قيمت است.(نوعي اشتغالزايي)

57-2-3- روش خوراك دهي و برداشت محصول و كرم‌ها در آن ساده است و نوعي بهره‌برداري جريان پيوسته به‌شمار مي رود كه نسبت به ويندروها نياز كمتري به نيروي انساني دارد.

57-2-4- به‌دليل وجود حجم زياد مواد زايد در ايران، اين روش قابليت انعطاف زيادي نسبت به افزايش مواد اوليه دارد و با افزايش اين مواد مي‌توان به سادگي و با پيش‌بيني حداقل امكانات، توليد را با گذشت زمان و افزايش تعداد كرم‌ها به صورت توده‌هاي جديد توسعه داد كه براي اين منظور به زمين بيشتري نياز خواهد بود.

57-2-5- به‌دليل سادگي فرايند توليد و نياز اندك آن به تجهيزات و دستگاه‌هاي پيشرفته، هزينه هاي لازم براي انتقال تسهيلات و خدمات جانبي همچون انرژي (برق و گاز) و غيره در اين روش به حداقل مي‌رسد.

57-2-6- بزرگترين ايراد سامانه گوه‌اي نياز به زمين زياد (حتي بيشتر از ويندروها) و نامطلوب بودن كيفيت كارايي توليد كمپوست كرمي بوده كه هر دو مورد با توجه به هدف اصلي كه مديريت مواد زايد است در درجه اهميت بعدي قرار دارد.

57-2-7- البته نتيجه گيري كلي در مورد كل كشور بوده و براي هر يك از شهرهاي مختلف بسته به شرايط متفاوت محلي، اين احتمال وجود دارد كه براي هر منطقه ويژه، روش‌هاي ديگر مناسب‌تر باشند.

1. فصل پنجم به مواد آلي قابل تبديل به كمپوست كرمي و تصفيه لجن به كمك كرم‌ها اختصاص يافته است.
2. فصل ششم به تهيه كمپوست كرمي در مقياس كوچك(خانگي) اختصاص يافته است.
3. ادامه دارد اما توسط خواننده با مراجعه به اصل كتاب.....

با احترام

خسرو سلجوقي

عضو هيات علمي بازنشسته معاونت برنامه­ريزي و نظارت راهبردي رياست جمهوري و

                                                          موسسين خوشه زمين سالم

ksaljoghi@yahoo.com                                                             

09123711047